Beldeki kaslar, karın ve alt sırt kaslarıyla birlikte core’un önemli bir parçasıdır. Bu bölgeyi geliştirmek için yapılan egzersizler, dengeyi artırmaya, kas dayanıklılığını yükseltmeye ve omurganın doğru hizasını korumaya yardımcı olur. Böylece bel bölgesi, hem günlük hayatta hem de spor sırasında omurgayı daha iyi destekler.
Bird dog, glute bridge, back extension, dead bug, plank, superman ve hip bridge gibi bel kaslarını güçlendiren hareketler, aynı anda alt sırtı, karın kaslarını ve kalçaları çalıştırır. Düzenli uygulandığında hem bel ağrısının azalmasına yardımcı olur hem de vücudu günlük aktivitelerin yüküne karşı daha dayanıklı hale getirir.
Bu yazıda; bel bölgesinin anatomisinden başlayarak bel kaslarının nasıl güçlendirilebileceğini en etkili egzersizleri ve örnek bir antrenman programıni detaylı bir şekilde ele alıyoruz.
Belde Hangi Kaslar Var?
Bel bölgesindeki kaslar genel olarak derin ve yüzeysel olmak üzere iki grupta incelenir. Bu kaslar, omurgayı desteklemek ve günlük hareketleri güvenli bir şekilde yapabilmek için birlikte çalışmaktadırlar.
Derin grupta yer alan transversospinalis kasları ve multifidus, omurgaya çok yakın konumda bulunur. Bu kaslar, belin duruşunu korumaya ve omurganın daha dengeli kalmasına yardımcı olur.
Yüzeysel grupta, omurgayı geriye doğru açma (ekstansiyon), öne eğilme ve yük taşıma gibi hareketlerde daha belirgin rol oynayan erector spinae kas grubu yer alır. Bu grup iliocostalis, longissimus ve spinalis kaslarından oluşur. Ayrıca quadratus lumborum ve iliopsoas, yardımcı kaslar olarak yana eğilme, pelvisin stabilitesini koruma ve bel–kalça bağlantısını destekleme görevleriyle bel bölgesine katkı sağlar.
Bel Kasları Nasıl Güçlenir?
Bel bölgesi, omurgayı dengede tutan ve günlük hareketlerin çoğunda aktif çalışan önemli bir yapıdır. Bel kaslarını güçlendirmek sadece bel sağlığını korumaya yardımcı olmaz; aynı zamanda duruşu iyileştirir, hareket kabiliyetini artırır ve sakatlanma riskini azaltır. Ayrıca bel kaslarının tek başına çalışmadığını, karın ve kalça kaslarıyla birlikte bir bütün olarak görev yaptığını unutmamak gerekir.
Bel kaslarını etkili şekilde geliştirmek için, vücudu doğru tanımaya, hareketleri kontrollü yapmaya ve düzenli egzersize odaklanmak gerekir. Amaç; bel bölgesini gereksiz yere zorlamadan, güvenli ve sürdürülebilir bir şekilde güçlenmektir. Bu nedenle ani ve kontrolsüz yüklenmelerden kaçınmak önemlidir; böylece bele binen stres azalır ve kaslar daha güvenli biçimde güçlenir. Günlük yaşamda doğru duruşu korumak ve uzun süre hareketsiz kalmamak da bu süreci destekler.
Bel sağlığını uzun vadede koruyabilmek için, bel kaslarının anatomisi hakkında temel bir bilgiye sahip olmak da önemlidir. Derin ve yüzeysel kaslardan oluşan bu yapı, omurgayı destekleyerek hareketlerin daha dengeli ve kontrollü yapılmasına yardımcı olur. Kasların uyum içinde çalışması ise hem günlük yaşamda hem de egzersiz sırasında bel bölgesinin daha güçlü ve dayanıklı kalmasını sağlar.
Bel Kaslarını Güçlendirici Hareketler Neler?
Bel kaslarını güçlendirme hareketleri, yalnızca bel sağlığını korumakla kalmaz aynı zamanda duruşun iyileşmesine ve sakatlanma riskinin azalmasına da katkı sağlar. Core, kalça ve gövde kaslarının birlikte çalıştığı sırt ve bel kaslarını güçlendiren hareketler, vücudun yükü daha dengeli taşımasına yardımcı olur. Bel kası güçlendirme egzersizleri arasında glute bridge, bird dog, plank ve superman gibi hareketler bulunur.
Bu egzersizleri daha detaylı bir şekilde ele alırsak:
Glute Bridge (Kalça Köprüsü)
Glute bridge; temelde kalça (gluteus maximus) ve arka bacak kaslarını çalıştırırken, bel kaslarını (erector spinae) ve kor bölgesini de aktif olarak devreye sokar. Zayıflayan kalça ve bel kaslarını güçlendirerek postürü düzeltir, omurgaya binen yükü hafifletir ve bel ağrılarını önler. Vücudun arka zincirini stabilize ettiği için hem günlük hareket kabiliyetini hem de spordaki performansınızı artırır.
Nasıl yapılır: Sırtüstü yatıp dizlerinizi bükün ve ayak tabanlarınızı yere tam basın. Topuklarınızdan güç alarak kalçanızı dizlerinizle omuzlarınız düz bir çizgi oluşturana kadar yukarı kaldırın. Tepe noktada kalçanızı sıkıp 1-2 saniye bekledikten sonra kontrollü bir şekilde yere indirin.
Bird Dog
Bird dog; ana hedef olarak kor (karın) bölgesi ile bel kaslarını (erector spinae) çalıştırırken, aynı zamanda kalça ve omuz/üst sırt kaslarını da aktif olarak devreye sokar. Omurga stabilitesini, dengeyi ve vücut koordinasyonunu geliştirir. Bel üzerine doğrudan baskı uygulamadan alt sırtı güçlendirdiği için bel ağrılarını önlemek ve duruş bozukluklarını düzeltmek adına en etkili egzersizlerden biridir.
Nasıl yapılır: Mat üzerinde elleriniz omuz, dizleriniz kalça hizasında olacak şekilde emekleme pozisyonuna geçin. Nötr omurga pozisyonunu koruyarak sağ kolunuzu öne, sol bacağınızı ise geriye doğru vücudunuzla düz bir çizgi oluşturacak şekilde uzatın. Tepe noktada 1-2 saniye bekledikten sonra başlangıç pozisyonuna dönüp hareketi diğer kol ve bacağınızla tekrarlayın.
Plank
Plank; başta karın kasları (transversus abdominis) ve bel kasları (erector spinae) olmak üzere omuz, kalça ve üst sırt bölgesini aynı anda çalıştıran etkili bir izometrik (sabit) kor egzersizidir. Omurga stabilitesini ve postürü güçlendirerek bel ağrılarını önler, tüm gövdeyi tek parça halinde tutma yeteneğini artırır. Dinamik bir hareket içermediği için eklemleri ve omurgayı zorlamadan bel ile karın bölgesini güçlendirmenin en güvenli yollarından biridir.
Nasıl yapılır: Dirseklerinizi omuzlarınızın tam altında kalacak şekilde yere yerleştirin ve ayak parmak uçlarınızda yükselerek vücudunuzu başınızdan topuklarınıza kadar dümdüz bir çizgi haline getirin. Karın ve kalça kaslarınızı sıkarak, belinizi çukurlaştırmadan veya kalçanızı yukarı kaldırmadan belirlenen süre boyunca bu pozisyonu koruyun.
Side Plank (Yan Plank)
Side plank; özellikle yan karın kaslarını (oblikler) ve bel kaslarını (quadratus lumborum ile erector spinae) hedeflerken, omuz ve kalça kaslarını da aktif olarak çalıştırır. Gövdenin yanal stabilitesini güçlendirerek omurgaya binen dengesiz yükleri nötrler ve bel ağrılarını önlemeye yardımcı olur. Duruş bozukluklarını düzelten ve vücudun yan dengesini artıran son derece etkili bir izometrik kor egzersizidir.
Nasıl yapılır: Mat üzerine yan yatıp dirseğinizi tam omuz hizanızın altına yerleştirin ve bacaklarınızı üst üste uzatın. Kalçanızı yerden kaldırarak vücudunuzu başınızdan ayaklarınıza kadar dümdüz bir diyagonal çizgi haline getirin. Karın ve kalça kaslarınızı sıkarak, belinizi aşağı düşürmeden belirlenen süre boyunca bu pozisyonu koruyun.
Superman
Superman egzersizi; doğrudan bel kaslarını (erector spinae) ve kalçayı merkezine alarak üst sırt, omuz ve arka bacak kaslarını da yoğun bir şekilde çalıştırır. Vücudun tüm arka zincirini (posterior chain) güçlendirerek postürü düzeltir ve gün boyu öne eğik durmanın yarattığı kamburluğu nötrler. Ekipmansız şekilde bel bölgesini izole edip kuvvetlendirdiği için omurgayı korur ve bel ağrılarının önüne geçer.
Nasıl yapılır: Mat üzerine yüzüstü uzanın ve kollarınızı ileriye doğru uzatın. Bel ve kalça kaslarınızı sıkarak göğsünüzü, kollarınızı ve bacaklarınızı aynı anda yerden yukarı kaldırın. Tepe noktada 1-2 saniye bekledikten sonra kontrollü bir şekilde tekrar yere inin.
Abdominal Drawing-In (Derin Core Egzersizi)
Abdominal Drawing-In (derin kor aktivasyonu); en derin karın kası olan transversus abdominis ile pelvik tabanı hedeflerken, omurgayı destekleyen derin bel kaslarını (multifidus ve erector spinae) da doğrudan aktive eder. Omurga etrafında doğal bir korse oluşturarak iç karın basıncını artırır ve bel omurlarına binen yükü hafifletir. Bel ağrılarının önlenmesinde, duruş bozukluklarının giderilmesinde ve tüm bileşik hareketlerde omurga stabilitesini sağlamada en temel egzersizdir.
Nasıl yapılır: Sırtüstü uzanın, dizlerinizi bükün ve nefesinizi tamamen dışarı verin. Göbek deliğinizi omurganıza doğru içeri ve hafifçe yukarı çekerek karın duvarını sabitleyin. Bu pozisyonu korurken nefesinizi tutmadan (yüzeysel nefes alıp vererek) 5-10 saniye bekleyin ve ardından kontrollüce serbest bırakın.
Deadlift
Deadlift; başta bel kasları (erector spinae), kalça ve arka bacak olmak üzere tüm sırt, trapez ve kor bölgesini aynı anda çalıştıran en etkili bileşik (compound) egzersizdir. Vücudun tüm arka zincirini (posterior chain) maksimum düzeyde güçlendirerek fonksiyonel kuvveti, duruşu ve omurga stabilitesini artırır. Doğru teknikle uygulandığında bel çevresindeki kasları kuvvetlendirerek omurgayı zırh gibi korur ve günlük hayattaki ağır kaldırma sakatlıklarının önüne geçer.
Nasıl yapılır: Ayaklarınızı kalça genişliğinde açıp barın altına yerleşin; kalçanızı geriye itip göğsünüzü dik tutarak omurganız dümdüz pozisyondayken barı kavrayın. Topuklarınızdan güç alıp barı bacaklarınıza yakın tutarak vücudunuzu yukarı kaldırın ve tepe noktada tamamen dik konuma gelin. Ardından belinizi bükmeden kalçanızı tekrar geriye iterek barı kontrollü bir şekilde yere indirin.
Single Leg Deadlift (Tek Bacak Deadlift)
Single leg deadlift; temelde kalça, arka bacak ve dengeden sorumlu bel kaslarını (erector spinae) çalıştırırken, kor ve kalça yan kaslarını (gluteus medius) da yoğun şekilde devreye sokar. Tek taraflı (unilateral) bir hareket olduğu için vücudun sağ ve sol tarafı arasındaki güç dengesizliklerini giderir, denge ve kalça stabilitesini artırır. Omurgaya dikey yük bindirmeden bel ve arka zinciri güçlendirerek sakatlık riskini azaltır ve duruşu iyileştirir.
Nasıl yapılır: Tek ayak üzerinde durun ve destek aldığınız dizinizi çok hafif bükün. Sırtınızı ve omurganızı düz tutup kalçadan öne doğru eğilirken, boştaki bacağınızı arkaya doğru vücudunuzla düz bir çizgi oluşturacak şekilde uzatın. Gövdeniz yere paralel konuma geldiğinde, bastığınız ayağın kalça ve arka bacak kaslarını sıkarak kontrollü bir şekilde başlangıç pozisyonuna dönün.
Back Extension
Back extension; doğrudan bel kaslarını (erector spinae) hedef alırken, kalça ve arka bacak kaslarını da ikincil olarak çalıştırır. Omurga çevresindeki derin kasları izole bir şekilde güçlendirerek postürü düzeltir, bel ağrılarını önler ve gün boyu öne eğik durmanın yarattığı baskıyı azaltır. Squat ve deadlift gibi ağır bileşik hareketlerde bel bölgesine sağlam bir altyapı oluşturarak omurga sakatlıklarının önüne geçer.
Nasıl yapılır:
Sehpaya (Roman chair) yerleşip pedi kalça hizanızın hemen altına getirin ve ayaklarınızı sabitleyin. Omurganızı nötr/düz tutarak kalçadan öne doğru yavaşça eğilin, ardından bel ve kalça kaslarınızı sıkarak gövdenizi bacaklarınızla aynı çizgiye gelene kadar yukarı kaldırın. Tepe noktada belinizi geriye doğru aşırı bükmeden 1 saniye bekleyip kontrollü bir şekilde aşağı inin.
En İyi Bel Kası Güçlendirme Programı
Bel bölgesinin sağlıklı ve güçlü kalabilmesi için düzenli egzersiz büyük önem taşımaktadır. Bel kası hareketleri, omurgayı destekleyen kasların aktif çalışmasını sağlayarak duruşun korunmasına yardımcı olur. Doğru teknikle uygulanan bel kası egzersizleri, bel çevresindeki kas dayanıklılığını artırırken günlük hareketlerde oluşabilecek zorlanmaların önüne geçer.
Aynı zamanda planlı ve kontrollü yapılan bel kası egzersizleri, bel ağrısının azaltılmasına ve hareket kabiliyetinin artmasına katkı sağlar. Core ve kalça kaslarıyla birlikte uygulanan bel kaslarını kuvvetlendirme hareketleri, bel bölgesinin daha stabil ve dirençli hale gelmesini destekler.
Antrenman programına geçecek olursak:
- Glute Bridge (Kalça Köprüsü): Kalça kaslarını devreye sokarak bel üzerindeki stres ve gerginliği azaltmaya yardımcı olurken pelvis stabilitesini de destekler. 3 set 12–15 tekrar olacak şekilde yapılabilir.
- Bird Dog: Omurga stabilitesini geliştirir ve belin derin dengeleyici kaslarını güçlendirir. Her taraf için 3 set 5–8 tekrar (5–10 sn bekle) şeklinde yapılabilir.
- Plank:Core dayanıklılığını artırır; günlük hareketlerde bel omurgasının daha iyi desteklenmesine katkı sağlar. 3 set 20–40 saniye yapılabilir.
- Side Plank (Yan Plank): Quadratus lumborum (belin yan kasları) ve kalça stabilizatörlerini etkili şekilde çalıştırır. Her taraf için 2–3 set 15–30 saniye olarak uygulanabilir.
- Abdominal Drawing-In (Derin Core): Omurgayı koruyan derin stabilizatör kasları aktive eder. 2 set 8–10 tekrar (5–10 sn tutuş) şeklinde uygulanabilir.
- Superman (Opsiyonel ve Ağrısızsa):Omurgayı geriye açan kasları güçlendirir; rahatsızlık olursa bırakın. 2 set 8–12 tekrar halinde yapılabilir.
Bel Kasları Esnetme Hareketleri Nelerdir?
Bel kasını esnetme de pelvik tilt, çocuk pozu, dizi göğse çekme, kedi-inek esnemesi ve sphinx stretch gibi egzersizler öne çıkmaktadır.
Bu egzersizleri daha yakından incelersek:
- Pelvic Tilt (Pelvik Tilt): Karın kaslarını kasıp gevşeterek bel bölgesindeki sertliği azaltır ve hareketliliği artırır.
- Child’s Pose (Çocuk Pozu): Bel, kalça ve sırt kaslarını esneterek rahatlama sağlar.
- Knee to Chest Stretch (Dizi Göğse Çekme): Bel kaslarını uzatır, kalça ve kalça çevresindeki gerginliği azaltır.
- Piriformis Stretch: Derin kalça kaslarını hedef alır ve bele yansıyan ağrıların hafiflemesine yardımcı olur.
- Seated Spinal Twist (Oturarak Omurga Dönüşü): Omurganın, belin, kalçaların ve glute kaslarının hareketliliğini artırır.
- Cat–Cow Stretch (Kedi–İnek Esnemesi): Omurga boyunca esnekliği ve kan dolaşımını artırırken sertliği azaltır.
- Sphinx Stretch: Bele nazik bir esneme sağlar ve omurga kaslarını aşırı zorlamadan destekler.
- Kneeling Back Stretch (Diz Üstü Bel Esnemesi): Bel kaslarını esnetir ve omurganın hareket açıklığını artırır.
- Modified Seated Side Straddle: Hamstringleri ve bel kaslarını esneterek omurga üzerindeki çekme yükünü azaltır.
Bel Kasları Kaç Günde Güçlenir?
Bel kaslarının kondisyon kazanması antrenman yoğunluğuna, sıklığına ve mevcut fiziksel seviyeye göre kişiden kişiye değişebilir. Genel olarak bel ve karın kasları haftada 3–4 gün çalıştırıldığında, 2–3 hafta içinde genel stabilitede artış ve ağrılarda azalma görülebileceği düşünülmektedir. 4–6 hafta içinde genel kuvvette artışın sağlanması beklenirken, güç ve dayanıklılıkta daha belirgin kazanımların ise çoğunlukla 8–12 haftalık düzenli antrenmanla elde edilebilir.
Bu süreçte güvenli ilerleme için hareketlerin yavaş ve kontrollü yapılması, doğru tekniğin korunması ve güçlendirme çalışmalarının esneklik egzersizleriyle desteklenmesi önerilir. Bu noktalara dikkat edildiğinde, bel bölgesinde kısa sürede olumlu değişimler görülür; daha güçlü bir alt sırt yapısı gelişir ve ağrıların tekrarlama riski azalır.
Spor Yapmadan Bel Kasları Güçlenir mi?
Hayır, bel kasları genellikle egzersiz yapılmadan kendiliğinden belirgin şekilde güçlenmez. Yürüyüş yapmak ve ayakta durmak gibi günlük işlevsel aktiviteler temel fonksiyonun korunmasına katkı sağlasa da kasların güçlendirilmesi için çoğu zaman yeterli değildir. bu nedenle kas gücünün artırılabilmesi için düzenli bir egzersiz rutinine ihtiyaç vardır.
Bel Kasları Neden Zayıflar?
Bel kaslarındaki zayıflık; uzun süre oturma, duruş bozuklukları, hareketsizlik, kas dengesizlikleri ve yaşlanma gibi faktörlerin bir sonucu oluşturmaktadır. Karın ve kalça kasları zayıfladığında, bel bölgesi dengeyi sağlamak için ekstra yük üstlenmek zorunda kalır; bu da zamanla stabilitenin bozulmasına yol açar. Ayrıca sakatlanmalar veya ağrı korkusuyla hareketten kaçınmak, kas zayıflığını hızlandıran bir kısır döngü yaratır.
Bel Kasları Neden Ağrır?
Bel kası ağrısı, kasların fazla çalıştırılması, zorlanması, gerilmesi, sertleşmesi ya da zayıflaması sonucunda ortaya çıkabilir. Bu durumda kaslar daha çabuk yorulur ve omurgayı yeterince destekleyemez. Yanlış kaldırma teknikleri, ani ve alışılmadık hareketler, uzun süre oturma, stres ve kas dengesizlikleri gibi etkenler de bel bölgesinde ağrı oluşumuna neden olabilir.
Ayrıca kalça kaslarının gergin olması durumunda bel bölgesine binen yükün arttığı için yine bel kaslarında ağrı oluşabilmektedir. Belde kas sıkışması belirtileri arasında ise batıcı ya da sızlayıcı ağrı, kaslarda sertlik, hareket açıklığında azalma ve bel bölgesinde kilitlenme hissinin yer alabileceği belirtilir.
Bel Kaslarını Güçlendiren Besinler Nelerdir?
Beslenme tek başına bel kaslarını doğrudan güçlendirmede etkili değildir, ancak doğru bir beslenme düzeni, egzersizle birlikte uygulandığında kas onarımını hızlandırmaya ve ağrının azalmasına yardımcı olabilir.
Bel kaslarını güçlendiren besinleri inceleyecek olursak:
- Protein Kaynakları (Yumurta, Tavuk, Balık, Yoğurt, Baklagiller): Kasların onarımı ve yeniden yapılanması için gereklidir.
- Omega-3 Yağ Asitleri (Somon, Sardalya, Ceviz, Keten Tohumu): İltihaplanmayı azaltmaya yardımcı olabilir.
- Kalsiyum ve D Vitamini İçeren Besinler (Süt, Yoğurt, Peynir, Yeşil Yapraklı Sebzeler): Kemik sağlığını destekler ve omurgaya dolaylı katkı sağlar.
- Magnezyum Bakımından Zengin Besinler (Ispanak, Badem, Kabak Çekirdeği, Muz): Kas krampları ve spazmların önlenmesine destek olabilir.
- Tam Tahıllar ve Kompleks Karbonhidratlar (Yulaf, Esmer Pirinç, Kinoa): Antrenman sonrası enerji yenilenmesine yardımcı olur.
- Su ve Elektrolitler: Susuzluğa bağlı gelişebilen kas spazmlarını önlemede önemlidir.
Bel İnceltme Hareketleri Karın Kaslarını Geliştirir mi?
Bel inceltme egzersizleri, karın kaslarını güçlendirmeye de yardımcı olur. Ancak bu hareketlerin asıl amacı, bölgesel yağ yakımından ziyade bel çevresindeki kasları kuvvetlendirmektir. Plank, yan plank, bird dog, dead bug ve pelvik tilt gibi egzersizler; özellikle transversus abdominis ve oblikler gibi derin karın kaslarını hedefler. Doğal bir korse işlevi gören bu kaslar, hem belin daha sıkı görünmesini sağlar hem de omurga ve pelvisi sabitleyerek bel bölgesine ihtiyaç duyduğu desteği verir.
Derin kaslardaki bu güçlenme, bele binen yükü hafifleterek ağrıların azalmasında da önemli rol oynar. Ancak estetik açıdan daha ince bir bel görünümü hedefleniyorsa, sadece bu egzersizlere güvenmek yeterli olmayacaktır. Sağlıklı bir sonuç için egzersiz rutini; genel hareketlilik ve dengeli beslenme ile desteklenen bütüncül bir yaklaşımla ele alınmalıdır.
Karın kaslarının nasıl geliştirileceği hakkında daha fazla bilgi edinmek için Karın Kası Nasıl Yapılır? En Etkili Karın Kası Hareketleri başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.
SIK SORULAN SORULAR
Bel Kasları Her Gün Çalışılır mı?
Bel kaslarının her gün yoğun şekilde çalıştırılması önerilmez; çünkü diğer kas grupları gibi bel kaslarının da toparlanmak için zamana ihtiyacı vardır. Bu nedenle bele yönelik kuvvet egzersizlerinin haftada 2–4 gün yapılması ve antrenmanlar arasında en az 24–48 saat dinlenme süresi bırakılması tavsiye edilir. Buna karşılık, yürüyüş veya hafif esneme hareketleri her gün uygulanabilir.
Bel Kaslarını Güçlendirmek Duruş Bozukluğunu Düzeltir mi?
Evet, bel bölgesinin güçlenmesi duruş bozukluğunu düzeltmeye yardımcı olabilir; ancak en etkili sonuç için sadece bel değil, core (karın/merkez bölge), kalça ve üst sırt kaslarının da birlikte güçlendirilmesi gerekir.Güçlü bel kasları, omurganın doğal eğrisini koruyarak hem otururken hem de ayakta dururken doğru duruşu sürdürmeyi kolaylaştırır. Yine de tek başına bel kaslarını güçlendirmek, duruş bozukluğunu tamamen düzeltmek için çoğu zaman yeterli değildir.
Bel Kasları İçin Kardiyo Egzersizleri Etkili midir?
Kardiyo egzersizleri bel bölgesindeki kasları doğrudan güçlendirmez, ancak yine de bazı faydaları bulunabilir. Yürüyüş, yüzme, bisiklet ve eliptik bisiklet gibi düşük yoğunluklu kardiyo egzersizlerinin, vücutta kan dolaşımını artırdığı ve genel kondisyonu geliştirdiği belirtilir. Bu sayede bel kaslarının gevşemesine yardımcı olabilir ve toparlanma sürecini destekleyebilir.
